Tryb rozkazujący w niemieckim: formy du, ihr i Sie

Niemiecki ma trzy formy trybu rozkazującego, bo ma trzy sposoby mówienia ty/wy. Forma du to goły temat czasownika (Komm!), forma ihr jest identyczna z czasem teraźniejszym bez zaimka (Kommt!), a forma Sie to bezokolicznik z doklejonym po nim Sie (Kommen Sie!). Jest też forma wir do propozycji, zbudowana tak samo jak forma Sie (Gehen wir! = chodźmy). To cały system, a mechanikę opanujesz w jedno popołudnie.

Dłużej trwa część towarzyska. Goły tryb rozkazujący brzmi po niemiecku twardziej, niż mogłoby Ci się wydawać. W polskim biurze „Prześlij mi plik” między kolegami to zwykła prośba; Schicken Sie mir die Datei to rozkaz. Normalny sposób, by poprosić o coś dorosłą osobę, której dobrze nie znasz, to wcale nie tryb rozkazujący - to Konjunktiv II plus bitte: Könnten Sie mir bitte die Datei schicken? Naucz się poniższych form, a potem naucz się, kiedy ich nie używać.

Trzy formy w skrócie

Zwróć uwagę, czego brakuje: zaimka. Du kommst staje się Komm!, ihr kommt staje się Kommt!. Tylko formy Sie i wir zachowują zaimek, i stoi on zaraz po czasowniku. Czasownik jest zawsze na pierwszym miejscu, dlatego zdanie w trybie rozkazującym wygląda jak pytanie rozstrzygające z usuniętym zaimkiem.

Czasowniki zwrotne zachowują swój zaimek, a zmienia się on wraz z osobą: Setz dich! / Setzt euch! / Setzen Sie sich! Przedrostki rozdzielne idą na koniec, dokładnie jak w zwykłym zdaniu głównym: Ruf mich an!, Macht die Tür zu!, Steigen Sie bitte ein!

Forma du: -e i zmiana samogłoski

Tryb rozkazujący du to temat czasu teraźniejszego bez żadnej końcówki. du gehst daje Geh!, du machst daje Mach!. O tym, czy brzmisz tu jak native speaker, decydują trzy szczegóły.

Końcówka -e jest zwykle opcjonalna i zwykle się ją pomija. Geh! i Gehe! są obie poprawne; mówiony niemiecki niemal zawsze wybiera krótszą. Pisane -e brzmi oficjalnie albo literacko. Nie wciskaj go na siłę.

Chyba że temat go wymaga. Tematy zakończone na -d, -t, -ig albo na -m/-n po spółgłosce zachowują -e, bo inaczej nie da się ich wymówić: Arbeite!, Rede!, Warte!, Entschuldige!, Atme!, Öffne!, Rechne!

Czasowniki z wymianą e na i/ie ją zachowują, czasowniki z a na ä nie. To najczęstszy pojedynczy błąd w trybie rozkazującym i warto zapamiętać go jako zamkniętą listę. Jeśli forma du w czasie teraźniejszym ma i albo ie, tryb rozkazujący też je ma, i nigdy nie dostaje -e:

• nehmen: Nimm!
• geben: Gib!
• lesen: Lies!
• sehen: Sieh! (albo Sieh mal!)
• essen: Iss!
• helfen: Hilf!
• sprechen: Sprich!
• vergessen: Vergiss!
• werfen: Wirf!
• treffen: Triff!

Natomiast czasowniki z przegłosem w czasie teraźniejszym tracą go w trybie rozkazującym. Du fährst, ale Fahr!. Du läufst, ale Lauf!. Du schläfst, ale Schlaf!. Du hältst, ale Halt! W niemieckim nie ma Fähr!. Jeśli chcesz ćwiczyć je z nagraniami, zamiast przeczytać raz i zapamiętać do połowy, zestawy czasowników mocnych znajdziesz w bibliotece.

sein, haben, werden i przeczenie

sein to jedyny czasownik, którego tryb rozkazujący po prostu trzeba znać na pamięć: Sei! / Seid! / Seien Sie! Forma Sie jest nieregularna jak żadna inna - to nie jest Sind Sie!. Spotykasz ją ciągle w stałych zwrotach: Sei still!, Seid vorsichtig!, Seien Sie so nett!, Sei nicht so streng!

haben i werden są regularne, ale na tyle częste, że warto je wymienić: Hab keine Angst!, Habt Geduld!, Haben Sie Verständnis!, Werde gesund!

Przeczenie w trybie rozkazującym to po prostu nicht albo kein w zwykłym miejscu: Mach das nicht!, Vergiss das nicht!, Machen Sie sich keine Sorgen! Podobnie jak w polskim nie ma tu żadnego czasownika posiłkowego w rodzaju angielskiego don't, więc czasownik zostaje tam, gdzie jest.

Jeszcze jedna forma, którą warto rozpoznawać, nawet jeśli nigdy jej nie użyjesz: tryb rozkazujący wir do propozycji. Gehen wir!, Fangen wir an!, Machen wir eine Pause! Brzmi nieco energicznie i stanowczo. Codzienna mówiona alternatywa używa lassen: Lass uns gehen do jednej osoby, Lasst uns gehen do grupy.

Drabina grzeczności

Oto uczciwa wersja tego, co znaczy goły tryb rozkazujący. Między przyjaciółmi, w rodzinie, wśród kolegów, z którymi jesteś na du, i z każdym, do kogo w ogóle mówisz du, zwykły tryb rozkazujący z łagodzącą partykułą jest całkowicie normalny i nie jest niegrzeczny: Komm doch mal vorbei, Gib mir bitte das Salz, Mach mal langsam. Partykuły mal, doch, schon i bitte wykonują większość pracy grzecznościowej, a ich pominięcie sprawia, że zdanie brzmi szorstko.

Uczący się potykają się na Sie. Przełożenie „Mógłby Pan to dziś wysłać?” na Schicken Sie es heute! daje polecenie od przełożonego. Niemieckim standardem prośby do nieznajomego, kolegi z pracy, urzędnika czy kogokolwiek w sytuacji usługowej jest Konjunktiv II - mniej więcej tak jak polskie „czy mógłby Pan”.

W piekarni mówisz Ich hätte gern zwei Brötchen, a nie Geben Sie mir zwei Brötchen. W mailu piszesz Könnten Sie mir bitte Bescheid geben. Jeśli w pierwszych miesiącach nauczysz się tylko trzech ram, niech to będą Könnten Sie...?, Würden Sie...? i Ich hätte gern... - pokrywają większość codziennego życia. Formy, które za nimi stoją, znajdziesz w poradniku o Konjunktiv II, a to, czy w ogóle jesteś z kimś na du czy na Sie, wyjaśnia duzen czy siezen.

Gdzie goły tryb rozkazujący naprawdę pasuje

Niemiecki nie jest jednolicie pośredni. Tryb rozkazujący to standardowy rejestr w instrukcjach, przepisach kulinarnych, reklamie, treningu sportowym, ostrzeżeniach i we wszystkim, co skierowane jest do szerokiej publiczności:

• Przepisy: Die Zwiebeln fein hacken und in der Pfanne anbraten. Książki kucharskie i instrukcje często używają bezokolicznika w funkcji rozkazu - zwykłego bezokolicznika na końcu zdania, skierowanego do nikogo konkretnego (tak jak polskie „Nie palić”).
• Tabliczki: Nicht rauchen!, Bitte anschnallen!, Tür schließen!
• Interfejsy aplikacji i reklamy: Jetzt registrieren, Entdecken Sie unser Angebot.
• Nagłe wypadki i bezpieczeństwo: Ruf einen Krankenwagen!, Bleiben Sie ruhig!

Reguła nie brzmi więc „nigdy nie używaj trybu rozkazującego”. Brzmi tak: prośby od osoby do osoby przez granicę Sie zwykle wymagają czasownika modalnego w Konjunktiv II, a język bezosobowy, publiczny i pilny swobodnie korzysta z trybu rozkazującego. To rozróżnienie jest warte więcej niż jakakolwiek tabela odmiany.

Co naprawdę ćwiczyć

Odmiana jest na tyle niewielka, że jednorazowe przeczytanie tej strony prawdopodobnie ją załatwia. Z czytania nie zostaje natomiast lista czasowników ze zmianą samogłoski ani odruch sięgania po Könnten Sie zamiast polecenia, gdy w prawdziwej rozmowie działasz pod presją czasu. Oba to problemy z przywoływaniem z pamięci, a to znaczy, że rozłożenie ich w czasie bije jednorazowe wkuwanie.

W merke.me tryb rozkazujący znajduje się w bibliotece gramatyki z nagraniem każdej formy, nimm, gib, lies i reszta występują jako osobne elementy do powtórek, a nie jako przypis do bezokolicznika, a grzecznościowe ramy próśb są uczone jako kolokacje - całe frazy, które możesz powiedzieć, a nie wzorce, które musisz składać. Same czasowniki są w słownictwie, a to, jak ułożona jest ścieżka od A1 do C2, zobaczysz na stronie talii. Zacznij od darmowych poziomów i zajrzyj do cennika dopiero wtedy, gdy będziesz wiedział, że ten plan Ci odpowiada.