Niemieckie przymiotniki użyte rzeczownikowo: der Deutsche, ein Deutscher

Niewielka grupa niemieckich rzeczowników nigdy nie przestała być przymiotnikami. Der Deutsche to w rzeczywistości der deutsche [Mann] z usuniętym rzeczownikiem, więc do końca życia przyjmuje końcówki przymiotnika: der Deutsche, ein Deutscher, den Deutschen, a w liczbie mnogiej po prostu Deutsche. Nie dzieje się tu nic nowego. Jeśli potrafisz już utworzyć der gute Wein / ein guter Wein / guter Wein, utworzysz każdą formę z tego poradnika: wystarczy usunąć rzeczownik, a to, co zostało, napisać wielką literą.

To cała reguła i warto poświęcić jej dziesięć minut, bo chodzi o słowa bardzo częste w biurze i urzędowych papierach - Angestellte, Verwandte, Bekannte, Erwachsene, Jugendliche, Beamte - a do tego o codzienny wzorzec nijaki etwas Neues, nichts Gutes, alles Gute. Jeśli końcówki przymiotnika wciąż Ci się mylą, najpierw uporządkuj je w poradniku o końcówkach przymiotnika; bez tego ta strona nie będzie miała sensu, a drogi na skróty nie ma.

Rzeczownika nie widać, końcówkę widać

Niemiecki pozwala opuścić rzeczownik, gdy wynika on z kontekstu, i zostawić przymiotnik jako główny wyraz frazy. Der alte Mann staje się der Alte. Ein deutscher Mann staje się ein Deutscher. Dzieją się przy tym jednocześnie dwie rzeczy:

• Przymiotnik zaczyna się wielką literą, bo teraz jest rzeczownikiem.
• Przymiotnik odmienia się dokładnie tak jak wcześniej - słabo po der, mieszanie po ein, mocno bez rodzajnika.

Dlatego ta sama osoba występuje w trzech postaciach. Der Deutsche ma końcówkę słabą, bo der już sygnalizuje mianownik rodzaju męskiego. Ein Deutscher ma mocne -er, bo ein niczego nie sygnalizuje. Liczba mnoga Deutsche bez rodzajnika przyjmuje mocną końcówkę mnogą -e, a die Deutschen słabą -en. Końcówki nie są nieregularne; po prostu rodzajnik w każdym przypadku wykonuje inną ilość pracy.

Pełny wzorzec: der Deutsche

Porównaj dwie pierwsze kolumny z dowolną znaną Ci tabelą przymiotnika, a zobaczysz, że są identyczne z der gute [Wein] i ein guter [Wein]. Jedyne, czego się tu uczysz na pamięć, to lista słów, które tak się zachowują, a nie nowy zestaw końcówek.

Test na poziomie zdań, który możesz sobie zrobić: Ich kenne einen Deutschen (biernik, odmiana mieszana, -en), Ich habe mit einem Deutschen gesprochen (celownik, -en), Drei Deutsche warten draußen (liczba mnoga bez rodzajnika, mocne -e), Die Deutschen warten draußen (słabe -en). Jeśli te cztery zdania wychodzą Ci automatycznie, rodzaj męski masz z głowy.

Słowa, które naprawdę tak się zachowują

Większość z nich to imiesłowy albo zwykłe przymiotniki, które awansowały. Te warto przećwiczyć, bo pojawiają się w umowach, formularzach u lekarza i nagłówkach wiadomości:

Do tego samego worka dorzuć der Fremde, der Kranke, der Freiwillige, der Selbstständige, der Vorsitzende, der Gefangene, der Beschäftigte oraz stopniowane formy jak der Ältere, der Jüngste.

Jedna rzecz, którą początkujący uogólniają za bardzo: nie wszystkie narodowości tak działają. Deutsche jest tu wyjątkiem. Franzose, Italiener, Amerikanerin, Türke, Spanier to zwykłe rzeczowniki - ein Franzose, a nie ein Französischer. Przymiotnikowo zachowuje się tylko Deutsche, i właśnie dlatego potyka się na nim każdy w pierwszym tygodniu nauki, a potem jeszcze raz w trzecim roku.

Beamte, Studierende i dwa prawdziwe wyjątki

Der Beamte / ein Beamter jest regularny w rodzaju męskim, ale rodzaj żeński łamie wzorzec: standardowy niemiecki używa formy die Beamtin, w liczbie mnogiej die Beamtinnen, a nie die Beamte. To jedyne słowo z listy, przy którym nie wystarczy uruchomić mechanizmu przymiotnikowego. Die Beamten jako liczba mnoga obejmująca obie płcie jest w porządku.

Studierende to historia odwrotna - imiesłów czynny użyty jako rzeczownik, w pełni regularny (ein Studierender, eine Studierende, die Studierenden) i coraz częstszy w języku urzędowym, bo liczba mnoga obejmuje wszystkie płcie. Der Student / die Studentin nadal jest zupełnie normalne; nikt Cię nie poprawi za żadną z tych form. Dla porównania der Vorsitzende (przewodniczący) to również imiesłów czynny i również w pełni regularny.

Druga pułapka to powrót niewidzialnego rzeczownika. Ein deutscher Politiker ma przymiotnik pisany małą literą, bo rzeczownik jest obecny. Ein Deutscher pisze się wielką literą, bo nie ma niczego innego, co mogłoby być rzeczownikiem. Jeśli możesz wstawić po danym słowie rzeczownik bez zmiany znaczenia, było to przymiotnikiem i zostaje pisane małą literą.

Rodzaj nijaki: etwas Neues, nichts Gutes, alles Gute

Ten sam mechanizm tworzy pojęcia abstrakcyjne. Opuść rzeczownik nijaki taki jak Ding, a przymiotnik stanie się rzeczownikiem: das Neue (to, co nowe), das Beste (to, co najlepsze), das Wichtigste (najważniejsza rzecz).

Po wyrazach ilościowych etwas, nichts, viel, wenig nie ma rodzajnika, który wykonywałby jakąkolwiek pracę, więc pojawia się mocna końcówka nijaka `-es`:

• etwas Neues - coś nowego
• nichts Gutes - nic dobrego
• viel Interessantes - wiele ciekawych rzeczy
• wenig Erfreuliches - niewiele pocieszającego
• nichts Besonderes - nic szczególnego

Po alles końcówka przeskakuje na słabe -e, bo alles samo niesie sygnał -es: alles Gute (klasyczne życzenia urodzinowe), alles Klare, alles Mögliche. Zestaw etwas Gutes obok alles Gute, a logika stanie się jasna: tylko jedno z nich potrzebuje znacznika.

Wielka litera i jedyny wyjątek pisany małą

Wszystkie te formy piszemy wielką literą: Neues, Gutes, Interessantes, Wichtiges. Zapis etwas neues to najczęstszy błąd pisowni w tym obszarze i widzi go każdy rodzimy czytelnik.

Wyjątkiem jest ander-, które według obecnych zasad pisowni zostaje przy małej literze: etwas anderes, nichts anderes, alles andere. Naucz się go jako stałej pary z formami pisanymi wielką literą, a nie jako reguły.

Te wyrażenia również warto przyswajać jako gotowe bloki, a nie jako gramatykę. Nichts Neues, alles Gute, etwas ganz Besonderes i nichts Schlimmes zachowują się jak stałe wyrażenia - chcesz, żeby wychodziły w całości, a nie składały się na bieżąco w środku zdania.

Co z tym właściwie zrobić

Jeśli potrzebujesz tego raz, do jednego zdania w jednym mailu, tabela odmiany w Wikisłowniku albo w haśle Dudena rozstrzygnie sprawę szybciej niż jakikolwiek kurs i nie ma powodu udawać, że jest inaczej. Ten poradnik nie konkuruje ze sprawdzaniem w słowniku.

Czego tabela nie potrafi, to sprawić, by Ich habe mit einem Angestellten gesprochen wychodziło Ci w tempie mówienia. Do tego potrzeba, by te same słowa wracały przed Twoje oczy w rozłożonych odstępach, aż końcówka stanie się automatyczna - i właśnie do tego zbudowano merke.me. Talie słownictwa zawierają te rzeczowniki z ich prawdziwymi formami przypadków w zdaniach przykładowych z nagraniami native speakerów, biblioteka gramatyki omawia końcówki przymiotnika, od których wszystko tutaj zależy, a zanim się zdecydujesz, możesz obejrzeć pełną strukturę talii albo sprawdzić, ile to kosztuje. Jeśli jeszcze tego nie zrobiłeś, zacznij od końcówek przymiotnika; ta strona jest do nich dwudziestominutowym dodatkiem i jest łatwa dopiero wtedy, gdy je opanujesz.