Niemiecki w Austrii i Szwajcarii: co się zmienia

Jeśli uczysz się standardowego niemieckiego, a potem lądujesz w Wiedniu, Salzburgu, Zurychu czy Bernie, zostaniesz zrozumiany i zrozumiesz każdy komunikat, umowę, gazetę i serwis informacyjny. Standard pisany jest niemal identyczny we wszystkich trzech krajach. Zmienia się lista, którą da się ogarnąć: może kilkaset codziennych słów, garść nawyków gramatycznych, powitania i jedna reguła pisowni - Szwajcaria w ogóle nie używa ß.

To, co naprawdę zaskakuje uczących się, to nie język standardowy, lecz mówiony, i to głównie w Szwajcarii, gdzie dialekt jest normalnym środkiem codziennej komunikacji, a nie wiejską ciekawostką. To osobny problem z osobnym rozwiązaniem i warto od razu uczciwie o nim powiedzieć: żadna aplikacja do nauki słówek, łącznie z tą, nie nauczy Cię Züridütsch. Poniżej to, co się zmienia, w kolejności od tego, co liczy się dla Ciebie najbardziej.

Jeden język, trzy standardy

Niemiecki jest językiem policentrycznym, jak angielski czy portugalski. Ma trzy pełne narodowe odmiany standardowe - niemiecką, austriacką i szwajcarską - każdą skodyfikowaną, nauczaną w szkołach, używaną w ustawodawstwie i w mediach. Austriacki uzus dokumentuje Österreichisches Wörterbuch, wydawany od 1951 roku, dziś w ponad czterdziestym wydaniu. Variantenwörterbuch des Deutschen katalogują rzędu 12 000 form regionalnie nacechowanych na całym obszarze niemieckojęzycznym. Duden oznacza hasła österr. i schweiz. właśnie dlatego, że są poprawne, a nie odstające od normy.

To ma znaczenie dla Twojego nastawienia. Jänner to nie slang ani słowo gwarowe: to standardowa austriacka nazwa stycznia, występująca w austriackim prawie federalnym. Gdy Austria wstąpiła do UE w 1995 roku, Protokół nr 10 do traktatu akcesyjnego nadał uznanie prawne 23 austriackim nazwom produktów spożywczych - Erdäpfel, Marillen, Obers, Paradeiser, Topfen i reszcie - tak aby dokumenty UE mogły ich używać obok niemieckich. Państwa nie negocjują protokołów w sprawie slangu.

Słowa, które się zmieniają

W słownictwie mieści się 90 procent różnic, a skupiają się one mocno wokół jedzenia, życia domowego i transportu - czyli dokładnie tych dziedzin, z którymi stykasz się pierwszego dnia.

Dwa wzorce warto przyswoić, zamiast wkuwać słowo po słowie. Słownictwo austriackie opiera się na wspólnej warstwie południowej i dawnej habsburskiej, z silnym wpływem bawarskim oraz pewnym wkładem czeskim, węgierskim i włoskim (Powidl, Palatschinke, Melanzani) - polskiemu czytelnikowi część z nich zabrzmi zresztą znajomo. Szwajcarski niemiecki standardowy wyraźnie zapożycza z francuskiego: Trottoir, Perron, Billett, Coiffeur, Camion, Poulet, merci. Gdy dostrzeżesz ten francuski kanał, połowa szwajcarskiej listy przestaje zaskakiwać.

Kilka przysłówków wędruje po całym południu, w Austrii i Szwajcarii tak samo: heuer w znaczeniu „w tym roku”, allfällig w znaczeniu „ewentualny/jakikolwiek” w szwajcarskim języku urzędowym, a w Austrii es geht sich aus w znaczeniu „jakoś się zmieści, akurat wystarczy” - zwrot bez zgrabnego odpowiednika w niemieckim z Niemiec. Jeśli budujesz listy słówek, praktyczny ruch to nauczyć się formy niemieckiej z Niemiec jako domyślnej do mówienia i pisania, a form regionalnych biernie, do rozpoznawania. Nasze wpisy w słownictwie oznaczają warianty regionalne tam, gdzie istnieją, a stałe zwroty znajdziesz w kolokacjach.

Różnice gramatyczne, które naprawdę zauważysz

Jest ich niewiele, ale są częste, co czyni je rzucającymi się w oczy.

sein czy haben w Perfekt

W Austrii, Szwajcarii i południowych Niemczech czasowniki położenia łączą się z sein: ich bin gesessen, ich bin gestanden, ich bin gelegen. Uzus północny i standardowy niemiecki bierze haben: ich habe gesessen. Żadne z nich nie jest błędem na swoim terenie. To samo dotyczy niewielkiej grupy innych czasowników, a austriacki niemiecki dodaje ich habe darauf vergessen (z auf plus biernik) tam, gdzie w Niemczech mówi się ich habe es vergessen. Jeśli wybór czasownika posiłkowego jest u Ciebie ogólnie jeszcze chwiejny, warto najpierw to naprawić - zajrzyj do wpisów o Perfekt w bibliotece.

Znikający czas przeszły prosty

Na południe mniej więcej od Menu, a także w całej Austrii i niemieckojęzycznej Szwajcarii, Präteritum w dużej mierze zniknął z mowy, z wyjątkiem war, hatte i czasowników modalnych. Ludzie mówią ich bin gegangen, a nie ich ging, w każdym rejestrze rozmowy. W piśmie Präteritum utrzymuje się wszędzie. To raczej przestawienie ucha niż ciężar do nauczenia - oznacza, że Perfekt usłyszysz jeszcze częściej, niż sugeruje Twój podręcznik.

Rodzaj i liczba mnoga

Drobne, uparte i niemożliwe do wyprowadzenia z reguł.

Imiona, zdrobnienia, godziny

Na całym południu imiona osób często dostają rodzajnik: der Thomas, d Anna. Zdrobnienia dzielą się na trzy sposoby: -chen i -lein w Niemczech, -erl w Austrii (Sackerl, Packerl), -li w Szwajcarii (Weggli, Müsli). I podawanie godziny: w Austrii i we wschodnich Niemczech viertel drei oznacza 14:15, a dreiviertel drei oznacza 14:45. Pomyłka kosztuje Cię trzydzieści minut, więc to jedyna rzecz na tej stronie, którą warto przećwiczyć do odruchu.

Reguła ß: Szwajcaria pisze ss

Szwajcarski niemiecki standardowy nie ma ß. Strasse, gross, heissen, Fussball, weiss. To nie literówka, nie uproszczenie dla obcokrajowców i nie oznaka słabej ortografii. Szwajcarskie szkoły przestały uczyć tego znaku w latach 30. XX wieku, szwajcarskie klawiatury maszyn do pisania zrezygnowały z niego, by zrobić miejsce dla znaków diakrytycznych potrzebnych w francuskim i włoskim, a Neue Zürcher Zeitung porzuciła go w 1974 roku. Liechtenstein stosuje tę samą konwencję.

Konsekwencja dla uczących się jest asymetryczna. Jeśli wszędzie piszesz ss, masz rację w Szwajcarii, a mylisz się w Niemczech i Austrii, gdzie ß po samogłoskach długich i dyftongach jest obowiązkowe i gdzie Masse (masa) i Maße (wymiary) to różne słowa. Jeśli piszesz ß, szwajcarski czytelnik uzna to za nieco obce, ale w pełni czytelne. Zatem: naucz się reguły niemiecko-austriackiej, bo niesie więcej informacji, a ss czytaj po prostu jako jej szwajcarski odpowiednik. Cała reszta szwajcarskiej ortografii idzie za wspólną reformą z 1996 roku.

Powitania: Grüß Gott, Grüezi, Servus

Powitania to najszybszy sposób, by brzmieć jak ktoś osadzony w miejscu, a nie ogólnikowo, i nie przenoszą się między krajami.

Grüß Gott jest w praktyce całkowicie świeckie, bez względu na etymologię, i jest domyślnym uprzejmym powitaniem w Austrii i Bawarii. Servus działa jako powitanie i pożegnanie, ale tylko z osobami, z którymi jesteś na du. Grüezi to szwajcarska forma do jednej osoby; Grüezi mitenand zwraca się do więcej niż jednej, a użycie formy pojedynczej wobec pokoju pełnego czterech osób brzmi lekko nie tak. Merci vielmal to zwykły szwajcarski uzus standardowy, a nie francuski wtręt.

Dialekt to osobny problem, a aplikacje radzą sobie z nim słabo

Oto uczciwa część. W Austrii codzienny język mówiony to kontinuum: wykształceni mieszkańcy miast płynnie przechodzą między austriackim niemieckim standardowym a dialektem bawarskim i przesuną się w stronę standardu, rozmawiając z Tobą. Luka w rozumieniu będzie realna, ale do zasypania w ciągu kilku miesięcy.

Szwajcaria jest naprawdę inna. Szwajcarski niemiecki nie jest rejestrem niemieckiego standardowego, lecz grupą dialektów alemańskich, których używa praktycznie każdy w praktycznie każdej sytuacji mówionej - w domu, w pracy, w lokalnym radiu, w niektórych kantonach nawet w parlamencie. Niemiecki standardowy jest językiem pisanym i językiem ogólnokrajowych serwisów informacyjnych, uczonym w szkole i używanym w mowie z widocznym wysiłkiem. Szwajcarzy chętnie przejdą dla Ciebie na niemiecki standardowy, ale to Ty będziesz powodem, dla którego całe pomieszczenie zmieniło język, a to z czasem męczy wszystkich - w perspektywie lat, nie tygodni.

Jeśli więc planujesz osiąść na dłużej w Zurychu, Bazylei czy Bernie, kurs niemieckiego standardowego - nasz także - doprowadzi Cię do drzwi i ani kroku dalej. Zaplanuj osobno kontakt z dialektem: dialektowe podcasty SRF i audycje Schweizer Radio, kursy konkretnego dialektu prowadzone przez lokalne oddziały Migros Klubschule, a na potrzeby naturalizacji ramy fide, z których korzysta kilka kantonów. W Austrii rodzimym austriackim certyfikatem jest egzamin ÖSD, który bez żadnej kary akceptuje austriacki uzus standardowy; certyfikaty Goethe-Institut są tam równie ważne.

Co z tym zrobić

Naucz się porządnie jednego standardu, a potem dokładaj formy regionalne jako słownictwo do rozpoznawania. Niemiecki z Niemiec to rozsądny wybór domyślny, bo jest największą odmianą, w nim napisana jest większość materiałów i to jego reguła ß niesie najwięcej informacji. Na tej podstawie austriacka i szwajcarska nakładka to może dwieście słów, jeden nawyk z czasownikiem posiłkowym, trzy powitania i jedna konwencja pisowni - kilka tygodni biernego kontaktu, a nie drugi język.

Taka nakładka to dokładnie ten rodzaj materiału, z którym powtórki rozłożone w czasie radzą sobie świetnie: częsty, mało logiczny, łatwy do zapomnienia między wyjazdami. Nasz kurs od A1 do C2 uczy niemieckiego standardowego z nagraniami rodzimych użytkowników i zdaniami przykładowymi, a warianty regionalne oznacza tam, gdzie istnieją, zamiast udawać, że język kończy się na granicy Niemiec. Przejrzyj talie, żeby zobaczyć, jak zorganizowane jest słownictwo, sprawdź cennik i korzystaj z biblioteki, gdy gramatyka stojąca za czasownikiem posiłkowym albo liczbą mnogą wymaga pełnego wyjaśnienia, a nie fiszki.